Co nauka mówi o zazdrości u zwierząt

Przez długi czas zazdrość uznawano za emocję typowo ludzką. W końcu wymaga ona czegoś więcej niż prostego strachu czy złości – pojawia się wtedy, gdy ważna relacja społeczna zostaje zagrożona przez osobę trzecią. Jednak rozwój etologii poznawczej sprawił, że naukowcy zaczęli zadawać pytanie: czy zwierzęta również chronią swoje relacje społeczne za pomocą emocji przypominających zazdrość?

Coraz więcej badań sugeruje, że odpowiedź może brzmieć: tak.

Czym jest zazdrość?

Psychologowie definiują zazdrość jako reakcję emocjonalną pojawiającą się wtedy, gdy cenna relacja jest zagrożona przez rywala. Nie należy jej mylić z zawiścią. Zawiść pojawia się wtedy, gdy pragniemy czegoś, co posiada ktoś inny. Zazdrość natomiast dotyczy ochrony istniejącej więzi.

Z ewolucyjnego punktu widzenia taka emocja mogła być korzystna. Utrata partnera, opiekuna lub sojusznika mogła oznaczać mniejszy dostęp do zasobów, ochrony czy możliwości reprodukcyjnych. Dlatego mechanizmy motywujące do utrzymania ważnych relacji mogły zostać utrwalone przez dobór naturalny.

Psy – pierwszy model badania zazdrości

Przełomowe badanie przeprowadzili Christine Harris i Caroline Prouvost w 2014 roku. Naukowcy sprawdzali, jak psy reagują, gdy ich opiekun okazuje czułość potencjalnemu rywalowi. W eksperymencie właściciel ignorował psa, jednocześnie głaszcząc i przemawiając do realistycznej pluszowej imitacji psa. Dla porównania podobne zachowania kierowano także do niespołecznych obiektów, takich jak zabawka czy książka.

Wyniki okazały się zaskakujące. Psy znacznie częściej próbowały wejść pomiędzy właściciela a „rywala”, dotykały opiekuna lub obiekt łapą, a niektóre nawet wykazywały zachowania agresywne. Co istotne, reakcje te były wyraźnie słabsze, gdy uwaga właściciela była skierowana na przedmiot nieprzypominający zwierzęcia. Autorzy uznali, że zachowania te przypominają podstawową, ewolucyjnie starszą formę zazdrości.

Czy psy rozumieją sytuację społeczną?

Krytycy pierwszych badań argumentowali, że psy mogły po prostu reagować na obecność atrakcyjnego obiektu, a nie na zagrożenie relacji.

W 2021 roku badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego zastosowali bardziej wyrafinowaną metodologię. Wykorzystali sytuacje, w których psy nie mogły bezpośrednio obserwować całej interakcji między opiekunem a potencjalnym rywalem. Mimo to zwierzęta wykazywały zachowania wskazujące, że potrafią tworzyć mentalną reprezentację relacji społecznej pomiędzy właścicielem a konkurentem. Autorzy stwierdzili, że wyniki dostarczają pierwszych dowodów na to, iż psy mogą reprezentować poznawczo sytuacje wywołujące zazdrość.

Nie tylko psy

Kolejnych argumentów dostarczyły badania naczelnych. Szczególnie interesującym modelem okazały się titi, niewielkie małpy tworzące trwałe pary monogamiczne. U tych zwierząt obecność potencjalnego rywala wywołuje wzrost pobudzenia, zmianę zachowania oraz aktywację określonych struktur mózgowych związanych z emocjami społecznymi.

Badania z wykorzystaniem pozytonowej tomografii emisyjnej (PET) wykazały, że sytuacje interpretowane jako zagrożenie dla relacji partnerskiej wpływają na aktywność struktur takich jak kora oczodołowo-czołowa czy zakręt obręczy – regionów zaangażowanych zarówno w przetwarzanie emocji, jak i relacji społecznych.

Szympansy i społeczni intruzi

Interesujących danych dostarczyły również obserwacje szympansów. W badaniu przeprowadzonym podczas wprowadzania nowych osobników do ustabilizowanej grupy społecznej zaobserwowano zachowania polegające na przerywaniu kontaktów społecznych między innymi osobnikami oraz agresji kierowanej wobec nowo przybyłych zwierząt. Autorzy interpretowali te reakcje jako zgodne z hipotezą zazdrości – szczególnie wtedy, gdy zagrożone były wcześniej istniejące więzi społeczne.

Problem antropomorfizacji

Mimo rosnącej liczby dowodów większość badaczy zachowuje ostrożność. Nie możemy zapytać psa ani szympansa, co dokładnie odczuwa. Naukowcy obserwują więc zachowanie, reakcje fizjologiczne oraz aktywność mózgu, a następnie porównują je z reakcjami występującymi u ludzi.

Dlatego wielu autorów używa określeń takich jak „zachowania zazdrościowe” (jealous behavior) lub „reakcje podobne do zazdrości” (jealousy-like responses), unikając stwierdzenia, że zwierzęta przeżywają tę emocję identycznie jak ludzie.

Czy zazdrość jest starsza od człowieka?

Obecny stan wiedzy sugeruje, że mechanizmy chroniące ważne relacje społeczne mogły pojawić się znacznie wcześniej niż gatunek Homo sapiens. Psy, szympansy czy monogamiczne naczelne wykazują reakcje, które spełniają podstawowe kryteria zazdrości: pojawiają się w obecności rywala, dotyczą cennej relacji i prowadzą do zachowań mających tę relację chronić.

Coraz trudniej jednak utrzymywać, że emocje społeczne związane z ochroną więzi są wyłącznie ludzkim wynalazkiem. Najprawdopodobniej ich ewolucyjne korzenie sięgają znacznie głębiej i są wspólne dla wielu gatunków prowadzących złożone życie społeczne.